Elin Jones: Gofal dwys

Does dim unigrwydd sy’n cymharu ag unigrwydd salwch meddwl dwys, ac mae’r ofn sydd yn rhan o’r salwch yn garchar ynddo’i hun. Does dim pwrpas mewn ceisio rhesymu gyda’r ofn hwnnw: nid rheswm yw ei sail, ond rhyw ddychryn arswydus sy’n peri i ni gam ddehongli yr hyn a welwn ac a glywn. Pan fyddwn yn dost, byddwn yn meddwl weithiau bod gelyn anweledig gennym sydd â’r gallu i ymosod arnom a’n lladd yn ddirybudd. Ond yn nyddiau Covid-19 mae’r ofnau hynny yn realiti erchyll i bob un ohonom.

Mae pwysau arnom nawr i geisio diogelu ein hunain trwy aros adre, peidio â chymdeithasu, cadw draw oddi wrth bobl, hyd yn oed ein perthnasau agosaf a’n ffrindiau. Sut felly mae parhau i ofalu a chynorthwyo yr rhai sy’n annwyl i ni, aelodau’r teulu a ffrindiau, sydd yn delio nid yn unig gydag ofn real y feirws hwn, ond hefyd gydag ofnau afreal, gor-bryder affwysol neu iselder? A hynny ar adeg pan fo’r GIG a’r gwasanaethau cymdeithasol dan bwysau eithafol ac elusennau fel Hafal yn gweld mwy o alw fyth am eu cymorth, a llai fyth o arian i’w cynnal?

Fe gewch fanylion clir a phwrpasol am y rheolau ynglŷn â’r argyfwng hwn ar wefan ein chwaer elusen Rethink: ewch at  https://www.rethink.org/news-and-stories/blogs/2020/03/coronavirus-advice-for-carers-of-those-with-severe-mental-illness/?fbclid=IwAR2vgoHJfOmT0VsZCOo-9IX7x2yJFaXatl_7cUIxZEEwuzYBrJ7p6AXL_YY. Fe welwch fod llawer o’r pethau sy’n ein helpu i ofalu yn dal yn bosibl, ac er bod cyfyngiadau ar rhai ohonynt.

Y peth mawr, yn fy mhrofiad i beth bynnag, yw cadw at y drefn arferol, hyd y bo modd. Mae gwneud y pethau bychain hynny sy’n profi ein bod yn caru eraill yn bwysicach fyth yn y dyddiau anodd hyn. Mae pob arwydd bach o gonsyrn yn berl pan fyddwn yn teimlo’n isel, yn unig ac yn ofnus.  Nid oes perygl mewn codi’r ffôn i gael sgwrs, ac mae’r cyfryngau cymdeithasol hefyd yn profi eu gwerth nawr. “Yn ddigidol, yn ddiogel” yw’r gair! Neu, os oes ofn y ffôn neu’r cyfrifiadur, beth am lythyr neu gerdyn hen-ffasiwn, fydd yn brawf gweledig a pharhaus o’r perthynas rhyngom?

Ond beth os ydym yn ceisio hunan-ynysu gyda’r person rydym yn gofalu amdanynt?  Man a man i ni gydnabod bod yr ansicrwydd am hyd y cyfnod hwn yn pwyso’n drwm iawn ar unrywun sydd angen cadw at drefn arferol eu bywyd. Y cwestiwn mae fy ffrindiau bregus yn gofyn i fi’n gyson yw “Am faint fydd hwn yn parhau?” – ac ni all neb ateb y cwestiwn hwnnw, hyd yn oed yr arbenigwyr.

Felly mae cadw i wneud y pethau bychain arferol yn hynod bwysig yma. Nid ceisio rhesymu, nid trafod mewn cylchoedd, oherwydd gall eu trafod atgyfnerthu’n hofnau – ond gwneud pethau. Mae gerddi gyda  rhai ohonom,  a dyma dymor gosod gardd a chynllunio ymlaen at ddyfodol o flodau a llysiau –  gan gadw pellter, wrth gwrs. Gall potiau ar sil ffenest godi calon hefyd, cofiwch!

Ond i’r rhai ohonom sydd heb ardd, mae coginio yn rhywbeth sy’n rhan o fywyd diogel, cysurus a chartrefol. Beth am wneud prydiau plentyndod eto? Ail-ymweld â chawl mamgu neu bwdin reis mam? Neu jeli? Neu ffa pob ar dost? Mae blasu bwyd sy’n ein hatgoffa o ddyddiau hapus yn codi calon, a rhydd gyfle i hel atgofion. Gallwn drafod y gorffennol sicr a’i gymeriadau annwyl (neu anodd!) yn hytrach na’r dyfodol anelwig.

Oes gemau bwrdd, set o gardiau neu jigsos gyda chi yn rhywle? Hen bethau wedi eu rhoi o’r neilltu pan oedd bywyd yn brysur, ond sydd yno o hyd, yn barod i’n difyrru eto, a throi ein meddyliau oddi wrth ein hofnau ac at ennill y gêm neu ddarganfod y darn hanfodol i orffen y pos. Mae’r gemau hyn hefyd ar gael ar y we os nag ydynt yn llechu yn y cwts dan star. Cofiwch hefyd ni fydd y gweithgaredd a lwydodd unwaith  yn gweithio  bob tro. Mae’n werth cael digon o amrywiaeth o bethau i’w gwneud, fel bod modd troi at rywbeth gwahanol os oes angen.

Mae gwefan Rethink yn ein cynghori hefyd i gynllunio ymlaen, ac i wneud paratoadau mewn da bryd rhag ofn y bydd angen gofal meddygol arnom ni’r gofalwyr. Er bod meddwl am hynny’n ofid ychwanegol efallai, mae’n werth ei wneud, er mwyn tawelu’n meddyliau’n hunain sydd,  yn y pendraw, ein helpu i ofalu’n well.

A chofiwch hefyd y byddwn i gyd yn methu weithiau. Peth difrifol ac anodd yw salwch meddwl, a bodau meidrol a gwan ydym ar y gorau. Peidiwch â meddwl i chi fethu am byth os ydych wedi methu unwaith i godi calon rhywun. Rhowch gynnig arall arni yfory – mae’r enfysau sy’n harddu ffenestri’n strydoedd yn ein hatgoffa bod  dyddiau gwell i ddod er gwaetha’r storom. Daw diwedd ar y feirws, ac fe ddaw haul ar fryn unwaith eto!