Mae Elin Jones yn ysgrifennu: “Yn hysbys y dengys pob dyn o ba radd y bo’i wreiddyn”

 

Elin Jones, Llywydd Gydol Oes, Hafal

Mewn argyfwng y gwelir gwir natur person, a gwerth unrhyw sefydliad. Mae dewrder ac hunan-aberth staff y gwasanaeth iechyd yn yr argyfwng presennol wedi ennyn edmygedd a diolch pob un ohonom. Maent yn gweithio oriau hir ac yn peryglu eu hiechyd eu hun er mwyn ein helpu ni. Hyfryd yw deall bod cynifer o’r cyhoedd wedi gwirfoddoli i’w cynorthwyo. Mae eu parodrwydd i ysgwyddo’r baich – a’r perygl – yn dweud cymaint amdanynt fel unigolion ac am ein gwerthfawrogiad fel cymdeithas o weithwyr y GIG.

Mor wahannol yw ymateb yr awdurdodau. Gwarth arnynt yn yr amseroedd da yw eu hamharodrwydd i roi i weithwyr y gwasanaeth iechyd yr hyn sydd ei angen arnynt, boed hynny’n gyflog anrhydeddus neu gyffuriau ac offer drud. Ond mae’n amser caled iawn arnom nawr, a gwelwn feddygon a nyrsys yn crefu am offer diogelwch elfennol wrth iddynt drin cleifion y coronafeirws.

Mae angen mwy na geiriau canmoliaethus gwag ar staff y gwasanaeth iechyd ar hyn o bryd. Mae angen i’r llywodraeth roi iddynt yr hyn sydd yn gwbl angenrheidiol iddynt: offer diogelwch personol a phrofion am y feirws. Bu’r storom bresennol ar y gorwel ers misoedd. Fe ddylai hanes plaon y gorffennol fod yn wers amlwg hefyd. Unwaith mae haint newydd ar gerdded, rhaid defnyddio pob arf sydd ar gael i leddfu ei ganlyniadau – ni ellir eu hatal. Pam felly nag oedd y llywodraeth yma yng Nghymru na llywodraeth San Steffan wedi dysgu’r gwersi hyn a pharatoi’n ddigonol?

Byddai rhoi’r prawf am y feirws i staff y gwasanaeth iechyd yn golygu y byddant y gwybod a ydynt i fod i ynysu, er mwyn diogelwch eraill, neu’n iach ac yn ddiogel i fynd ymlaen gyda’u gwaith hanfodol. Yn bwysicach fyth, byddant hefyd yn cael gwybod a ydynt wedi datblygu imiwnedd i’r feirws. Fel ag y mae, disgwylir i weithwyr y GIG i barhau gyda’i gwaith o arbed ein bywydau mewn ofn ac anwybodaeth , sydd yn gwaethygu’r straen affwysol arnynt.

Wrth ysgrifennu’r geiriau hyn, lluniau meddygon a nyrsys wrth eu gwaith mewn ysbytai cyffredin sydd o flaen fy llygaid. Ond mae  cleifion anweledig yn ein cymdeithas ni hefyd, a meddygon a nyrsys yn  gofalu amdanynt. Clywn am argyfwng cartrefi gofal, ac am beryglon y carchardai. Ond prin iawn yw’r cyfeiriadau at y ysbytai  iechyd meddwl, at unigrwydd ac ofn cleifion sy’n byw adre ac yn dibynnu ar gymorth a chyngor nyrsys iechyd meddwl. Mae llawer o’r cleifion anweledig hyn yn byw trwy hunllefau bob dydd o’r flwyddyn. Nawr fe welant  yr hunllefau hynny’n cael eu gwireddu yn y strydoedd gweigion, y mygydau ar wynebau pobl, y siopau a’r meddygfeydd caeedig – a’r ffrindiau a’r cymdogion sy’n cadw draw. Os nag ydy staffclinigol ein hysbytai yn cael yr profion a’r offer angenrheidiol , pa obaith sydd i’r staff iechyd  meddwl? Ydyn nhw mor anweledig â’r cleifion yn eu gofal?

Dibynnai llawer o gleifion iechyd meddwl ar gymorth elusennau fel Hafal.  Fel Llywydd a chyn-Gadeirydd Hafal, ac fel un a fu’n gofalu am rywun ag afiechyd meddyliol dwys, gwn o brofiad am ymroddiad a gwaith di-flino ein staff. Mae’n arswydus i feddwl fod disgwyl iddyn nhw hefyd ymdrin â chleifion heb offer diogelwch na phrofion. Heb brofion, ni all nyrs wybod os yw claf yn dost o’r feirws neu’n iach yn gorfforol ond yn dioddef pwl o baranoia. Mae ofnau disail am afiechyd yn gyffredin iawn, hyd yn oed mewn pobl iach.

Ond mae un garfan o bobl sydd, yn ôl pob tystiolaeth, yn cael y profion angenrheidiol ac yn cael gofal rhagorol. Os yw rhai cleifion a’u gofalwyr yn anweledig, mae’r teulu brenhinol yn ar bob tudalen blaen. Derbyniodd y Tywysog Siarl a’i wraig brofion am y feirws ar unwaith, ac, wedi iddynt gael gwybod ei fod ef  yn dioddef o Covid-19, bant â nhw i hunan-ynysu yn un o’u cartrefi yn yr Alban. Ie, un o’u cartrefi. Mae chwaraewyr peldroed fel Wilfried Zaha wedi cynnig llety i staff y GIG. Mae digonedd o gartrefi gan y teulu brenhinol, a nhw yw rhai o’r bobl cyfoethocaf ym Mhrydain. Beth ydyn nhw wedi aberthu yn y creisis hwn? Beth, ar wahan i’w henwau, ydyn nhw wedi rhoi i’r ysbytai? Beth, ar whanan i eiriau, ydyn nhw wedi rhoi i’r GIG?